Ordinaryus Prof. Dr. Mahmud Sadi IRMAK 1904-1990
- Doğum: 15 Mayıs 1904, Seydişehir / Konya
- Vefat: 11 Kasım 1990, İstanbul
- Mesleği: Tıp Doktoru, Akademisyen (Fizyoloji Ordinaryüs Profesörü), Siyasetçi ve Yazar
- Unvanları: Türkiye Cumhuriyeti’nin 17. Başbakanı, İlk Çalışma Bakanı, Danışma Meclisi Başkanı
Eğitim Hayatı
Mahmut Sadi Irmak, ilköğrenimini Seydişehir Rüştiyesi’nde tamamladıktan sonra lise eğitimini Konya Sultanisi‘nde (Konya Lisesi) birincilikle bitirdi. Lisedeyken edebiyata ve bilime olan ilgisiyle dikkat çekti. 1923 yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne girdi. Hukuk öğrenimi gördüğü sırada, genç Cumhuriyet’in bilim insanı yetiştirmek için açtığı yurt dışı eğitim sınavını kazanarak devlet bursuyla Almanya’ya gitti. Berlin Üniversitesi Tıp Fakültesi‘nde tıp ve biyoloji üzerine eğitim aldı ve 1930 yılında tıp doktoru unvanıyla mezun oldu. Atatürk’ün meşhur telgrafında “Sizleri kıvılcım olarak gönderiyoruz, kordan ateşler olarak geri dönünüz” ifadesinin muhatapı Prof. Dr. Mahmud Sadi IRMAK’tır.
Akademik ve Tıp Kariyeri
Sadi Irmak, hekimlik ve akademi dünyasına hem sahada hem de üniversite kürsülerinde büyük katkılar sunmuştur:
- Almanya’da Hagen ve Düsseldorf hastanelerinde asistan olarak çalıştıktan sonra 1931 yılında Türkiye’ye döndü.
- Yurda dönüşünde Ankara Hükümet Tabipliği ve Gazi Terbiye Enstitüsü biyoloji öğretmenliği yaptı.
- 1933 Üniversite Reformu ile İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi kadrosuna dâhil oldu ve Fizyoloji Doçenti unvanını aldı. Alman bilim insanlarıyla birlikte tıp derslerinin Türkçeleşmesine öncülük etti.
- 1940 yılında Profesör oldu. 1950-1952 yılları arasında Münih Üniversitesi’nde misafir profesör olarak çalıştı ve 1953 yılında Ordinaryüs Profesör unvanını aldı.
- Türkiye’de spor fizyolojisi alanında ilk yayın yapan akademisyendir.
Siyasi Kariyeri
Akademik başarılarının yanı sıra ılımlı kişiliği ve entelektüel birikimiyle devletin kritik kademelerinde görev almıştır:
- İlk Çalışma Bakanı: 1943 yılında CHP Konya Milletvekili olarak TBMM’ye girdi. 1945 yılında Türkiye’de ilk kez kurulan Çalışma Bakanlığı’nın başına getirilerek Cumhuriyet’in ilk Çalışma Bakanı oldu.
- Başbakanlık (1974-1975): 1974 yılında dönemin Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk tarafından kontenjan senatörlüğüne (Cumhuriyet Senatosu üyeliğine) atandı. Kıbrıs Barış Harekâtı’nın ardından yaşanan siyasi istikrarsızlık döneminde, partilerüstü (teknokrat) bir hükûmet kurmakla görevlendirildi ve Türkiye Cumhuriyeti’nin 17. Başbakanı oldu. Hükûmeti TBMM’den güvenoyu alamamış olsa da, Nisan 1975’te Süleyman Demirel hükûmeti kurulana kadar başbakanlık görevini sürdürdü.
- Danışma Meclisi Başkanlığı: 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından, 1981 yılında oluşturulan Danışma Meclisi’ne Konya temsilcisi olarak atandı. Meclisin en yaşlı üyesi olduğu için başkanlığa getirildi ve 1983’teki genel seçimlere kadar bu görevi yürüttü.
Eserleri ve Çevirileri
İyi derecede Almanca, Fransızca ve Arapça bilen Sadi Irmak; tıp, sosyoloji, tarih ve edebiyat alanlarında oldukça üretken bir isimdi.
- Friedrich Nietzsche’den “Zerdüşt Böyle Dedi” (1952)
- Johann Wolfgang von Goethe’den “Faust” (1960) ve “Gönül Yakınlıkları” (1962)
- Çok sayıda yabancı tıp ve fizyoloji ders kitabı.
- Özgün Eserleri: Hayatının son dönemlerinde özellikle Atatürk ilkeleri ve Cumhuriyet devrimleri üzerine çok sayıda eser kaleme almıştır. Bunlardan bazıları:
- Atatürk Devrimleri Tarihi (1973)
- Atatürk Yaşamı ve Eseri (1981)
- Toplumumuzun Bunalımlarından Korunması ve Mutluluğu İçin Atatürk Yolu (1986)
Sadi Irmak, 11 Kasım 1990 tarihinde İstanbul’da vefat etmiş, geriye tıp ve siyaset dünyasına adanmış saygın bir miras bırakmıştır.
Ord. Prof. Dr. Mahmud Sadi IRMAK
